این کشفیات در قالب «پروژه بررسی آتبای» انجام شده است؛ یک طرح پژوهشی بینالمللی که دانشمندانی از چندین مؤسسه، از جمله دکتر ماریا کارملا گاتو از مؤسسه فرهنگهای مدیترانهای و شرقی آکادمی علوم لهستان، در آن مشارکت دارند. نتایج این پژوهش نشان میدهد که این بناهای سنگی تنها آرامگاههایی پراکنده نبودهاند، بلکه بخشی از یک سنت فرهنگی گسترده در هزارههای چهارم و سوم پیش از میلاد به شمار میرفتهاند.
به گزارش فرادید؛ پژوهشگران در منطقهای که از جنوب مصر تا مرز اریتره امتداد دارد، 280 سازه تدفینی بزرگ را شناسایی کردند. از میان این تعداد، 260 مورد برای نخستین بار تنها از طریق تحلیل تصاویر ماهوارهای پلتفرمهایی مانند گوگل ارث و بینگ مپس کشف شدند.
این سازهها که با نام «گورهای محصور آتبای» شناخته میشوند، شامل آرامگاههای سنگی بزرگی هستند که درون محوطههایی دایرهای یا بیضیشکل قرار گرفتهاند. قطر این محوطهها از چند متر تا بیش از 80 متر متغیر است و از نمای آسمان مانند حلقههای سنگی عظیمی در دل چشمانداز بیابانی دیده میشوند.
در داخل این محوطهها، باستانشناسان آرامگاههای انسان و حیوان، سازههای سنگی کوچکتر و تپههای تدفینی را شناسایی کردهاند. این کشفیات که بهتازگی در مجله تخصصی African Archaeological Review منتشر شدهاند، نگاه پژوهشگران به جوامع دامدار باستانی شمالشرق آفریقا را دگرگون کردهاند.
امروزه صحرای آتبای منطقهای خشک و دشوار با دشتهای سنگی، درههای رودخانهای خشک و منابع محدود آب است که میان دره نیل و دریای سرخ قرار دارد. اما چند هزار سال پیش، در دورهای که با عنوان «دوره مرطوب آفریقا» شناخته میشود، بارندگیهای بسیار بیشتر باعث شده بود این سرزمین به مراتع سرسبزی تبدیل شود که توانایی نگهداری گلههای بزرگ حیوانات را داشت.
با وجود اینکه منطقه آتبای میان دو تمدن شناختهشده باستانی مصر و نوبیه قرار گرفته است، باستانشناسی این ناحیه برای دههها بهخوبی مطالعه نشده بود. استفاده از فناوری سنجش از دور به پژوهشگران اجازه داد تا مناطق وسیع بیابانی را بسیار سریعتر و مؤثرتر از روشهای سنتی کاوش میدانی بررسی کنند.
دانشمندان معتقدند این مجموعههای تدفینی نشاندهنده سطحی از سازمان اجتماعی و پیچیدگی فرهنگی در میان جوامع دامدار باستانی است که پیشتر دستکم گرفته میشد. سنتهای مشابه ساخت آرامگاههای عظیم در مناطقی مانند لیبی، نیجر، چاد، عربستان سعودی، کنیا و جیبوتی نیز شناسایی شدهاند؛ موضوعی که احتمال تبادل اندیشههایی درباره جایگاه اجتماعی، اهمیت دامها و آیینهای تدفین میان جوامع دامدار آفریقا و عربستان را مطرح میکند.
یکی از سالمترین و بهترین نمونههای مطالعهشده، مجموعه تدفینی وادی خَشاب در صحرای شرقی مصر است. کاوشهای باستانشناسان دانشگاه ورشو در این مکان 25 تدفین را در داخل محوطه آشکار کرد. در مرکز این مجموعه، یک تدفین انسانی قرار داشت که با بقایای گاوها، گوسفندان و بقایای یک کودک احاطه شده بود.
تاریخگذاری رادیوکربنی نشان داد که این بنا نزدیک به دو هزار سال پس از ساخت اولیه همچنان مورد استفاده قرار میگرفت و تغییراتی در آن ایجاد میشد؛ موضوعی که نشان میدهد این مکان برای نسلهای پیاپی اهمیت فرهنگی و آیینی داشته است.
بهویژه تدفین حیوانات، و بهخصوص گاوها، احتمالاً معنای نمادین و مذهبی مهمی در میان این جوامع دامدار داشته است. دکتر گاتو توضیح میدهد: «اهمیت حیوانات در شیوه سازماندهی فضای گورستانها بازتاب یافته بود. در برخی آرامگاهها، تدفین مرکزی انسان با قبرهای گاوها و دیگر حیوانات احاطه شده است. این الگو ممکن است نشاندهنده وجود سلسلهمراتب اجتماعی و جایگاه برتر افرادی باشد که مالک دامهای فراوان بودند».
بیشتر این محوطههای تدفینی در نزدیکی منابع آب باستانی، درههای رودخانهای فصلی و مناطق چرا ساخته شدهاند که نشاندهنده شناخت دقیق سازندگان آنها از محیط طبیعی پیرامونشان است.
